Fęrsluflokkur: Stjórnmįl og samfélag

Ašskilnašur og afsamningur

Žjóškirkjan samdi illa af sér 1907 og gerši vont verra meš samningunum 1997. En rķkiš samdi einnig af sér, gekkst undir samning žar sem offé er greitt fyrir litlar eignir. Kirkjan hefši betur vališ sęnsku leišina og vęri žį nśna mun betur sett, en ekki vegna žess aš hśn gęti "lifaš af arši eigna" - žaš gerir sęnska kirkjan ekki og sś ķslenska hefši heldur aldrei getaš žaš.

Nżlega skrifaši ég langa grein, nęr vęri aš kalla žaš ritgerš, um samninga rķkis og kirkju sem endanlega voru frįgengnir 1907. Žar kemur mešal annars fram aš

  • Žjóškirkjan spyršir skilyršislaust saman eignasafniš sem afhent var 1907 og launagreišslur sem rķkiš greišir til Biskupsstofu. Af žeim eru greidd laun biskups, presta og annarra starfsmanna.
  • Žjóškirkjan hefur reiknaš śt hversu mikils virši jarširnar voru sem rķkiš yfirtók 1907. Žessa śtreikninga vill Žjóškirkjan ekki birta.
  • Rķkissjóšur greišir "arš" af žessum eignum. Til aš standa undir aršgreišslum žyrfti höfušstóll aš vera minnst 100 milljaršir, trślega mun meira.
  • Veršmęti jaršanna er žó ekki nema 1/10 af reiknušum höfušstól samkvęmt śtreikningum mķnum. Rķkissjóšur lét svindla į sér!
  • Sęnska kirkjan gerši ekki jaršaskiptasamning viš rķkiš heldur héldu kirkjurnar jaršeignum sķnum. Aršur af žessum eignum stendur engan veginn undir rekstri hennar heldur valfrjįls greišsla (1% af skattskyldum tekjum) sem innheimt er gegnum skattkerfiš og stendur öllum trśfélögum til boša. Tekjur sęnsku kirkjunnar eru 50% - 100% meiri en žeirra ķslensku mišaš viš höfšatölu.

Allt ķ allt liggur ljóst fyrir aš Žjóškirkjan hefur fengiš jarširnar endurgreiddar margfalt sķšustu 100 įrin. Ašskilnašur nś žyrfti ekki aš taka į nokkurn hįtt tillit til žessara eigna eša nśverandi samnings (sem reyndar mį endurskoša einmitt į žessu įri, 15 įrum eftir undirskrift).

Ašskilnašur rķkis og kirkju og sęnskt fyrirkomulag sóknargjalda myndi vera hagur kirkjunnar, rķkissjóšs og landsmanna allra. Greinina alla meš śtreikningum og heimildarskrį er aš finna į heimasķšu Vantrśar.


Vantrś sigrar!

Žessi fęrsla er ekki um hinn įgęta félagsskap Vantrś heldur žį stašreynd aš trśleysi dreifir śr sér meš miklum hraša. Į flakki mķnu um vefinn rakst ég į įgętis pistil, vel studdan heimildum, žar sem vöxtur frumkristninnar er settur ķ skemmtilegt samhengi og borinn saman viš vöxt trśleysis.

Į fyrstu 300 įrum kristni, frį krossfestingu aš lögleišingu, fjölgaši kristnum śr nokkrum žśsund ķ nokkrar milljónir. Mikill vöxtur, vissulega, en žegar tölurnar eru skošašar nįnar kemur ķ ljós aš fjölgunin nemur um 40% į įratug, eša ašeins minna en vöxtur Mormónakirkjunnar į 20. öld.

Mormónum fjölgaši um 43% į įratug į sķšustu öld en sį vöxtur bliknar ķ samanburši viš vöxt vantrśar ķ heiminum. Pistillinn sem ég nefni vitnar ķ merkilega heimild, svokallaša World Christian Encyclopedia ("Alfręširit heimskristninnar") sem kom upphaflega śt įriš 1982 en ķ nżrri śtgįfu 2001. Markmiš žessa alfręširits er aš birta tölfręši um trśfélög um allan heim, hversu margir tilheyra hvaša trśfélagi į hverjum tķma, alla 20. öldina, frį 1900 - 2000.

Žessi merkilega śtgįfa er nśna komin į netiš, undir heitinu World Christian Database, žvķ mišur žarf aš borga fyrir ašgang aš gagnagrunninum en hann er stöšugt uppfęršur af stórum hópi sérfręšinga (samkvęmt upplżsingum į vefsķšu hans). Tilgangur śtgįfunnar er vķst aš męla gagnsemi kristinnar trśbošsstarfsemi og starfiš žvķ vęntanlega kostaš af kristnum trśbošshreyfingum. Hvaš um žaš, samkvęmt "Alfręširiti alheimskristninnar" fjölgaši vantrśušum ķ heiminum śr 0,2% įriš 1900 ķ 15,2% įriš 2001. Trślausir, vantrśašir eša hvaš mašur vill kalla žaš ("nonreligious") eru sem sagt sjötti hluti jaršarbśa, sjįlfsagt rśmur milljaršur ķ dag (tępur milljaršur fyrir 10 įrum skv. alfręširitinu). Žeim hefur fjölgaš um 76% į įratug alla sķšustu öld. Meš sama vaxtarhraša verša trśalausir oršnir 100% jaršarbśa fyrir mišja öldina!

Aušvitaš gengur žaš ekki eftir. En vöxturinn er samt merkilegur, Kristni nįši 5-10% śtbreišslu fyrstu 300 įrin (innan Rómarveldis), trśalausir eru oršnir 15% eftir 100 įr (mešal alls mannkyns). Ég hef įšur haldiš žvķ fram aš viš séum aš horfa upp į endalok kristninnar, ekki datt mér ķ hug aš žaš myndi gerast svona hratt!

Tölur sem ég hef séš birtar ķ żmsum skošanakönnunum sżna aš trślausir (og trśhlutlausir) eru t.d. rśm 16% Bandarķkjamanna og fjölgar hratt, ķ flestum löndum Evrópu eru žeir einnig kringum 15% (žótt eitthvaš sé hlutfalliš lęgra hér į Ķslandi).


Sr. Svavar og sišfręši kristninnar

Žegar kristin kirkja nįši undirtökum ķ Rómarrķki žį var aragrśi hugsuša og stofnana sem sįu um aš halda lķfi ķ, žróa og mišla įfram sišferšishugsjónum Grikkja og Rómverja. Kirkjan žaggaši žetta allt nišur og setti sķna mjög svo vafasömu sišferšishugsun ķ stašinn. Aš hin elsta kirkja hafi gerst einhvers konar mišill grķsk-rómverskrar sišfręši er einfaldlega rangt.

Sišfręši gyšinga, eins og hśn birtist ķ GT, var aušvitaš hlęgileg forneskja į žessum fyrstu öldum okkar tķmatals. Einn stęrsti glępur kirkjunnar ķ sišferšismįlum er einmitt aš beita žessum gömlu ofbeldisfullu lygasögum fyrir sér sem kśgunarįróšur fyrir eigin valdastöšu og gręšgi. Verra en versta Nķgerķusvindl.

Viš eigum nśtķma sišręnum hugsjónum aš žakka žeim hugrökku hugsušum sem böršust gegn kirkjuni og sem *endurreistu* hugsanir og hugmyndir fornaldar. Žeir endurreistu sišfręši, mannfręši, vķsindi frį 1000 įra kśgun kirkjunnar. Endurreisnin var rót nśtķmans ķ andstöšu viš kristni og kirkju.

Aš kirkja nśtķmans skuli į yfirboršinu styšja viš žį manngildisstefnu sem risiš hefur frį endurreisnartķmum er dęmi um ašlögunarhęfni hennar. En stušningurinn er bara į yfirboršinu og ekki einu sinni alltaf žar. Kirkjan og kristnin bošar undirgefni viš andaheim, hlżšni viš hatursfulla drauga, ótta viš eilķfar pyntingar. Lesiš t.d. sķšasta innleg sr. Svavars į Akureyri. Alltaf sami bošskapurinn: "Žś, mašur, er aumt og vesęlt skorkvikindi og įtt aš hlżša ķmyndaša fjöldamoršingjanum." Žó sr. Svavar orši hugsunina meš dęmigeršu nśtķmagušfręšilegu mjįlmi žį er žaš žetta sem hann segir. Og meinar.


Žola trśmenn ekki samręšur?

Skśli mśslķmabloggari var ekki ķ miklu uppįhaldi hjį mér. Mér žótti mįlflutningur hans oft hatursfullur og einstrengingslegur gagnvart mśslķmum, hann virtist tķna til žaš versta śr žeirra trśarriti og reyndi aš draga upp mynd af ķslam sem trśarbrögšum haturs og ofbeldis. Persónulega finnst mér biblķan sķst skįrri og kristnir eiga nś enn vinninginn ķ illverkum ef viš skošum söguna.

En aš žaš hafi veriš įstęša til aš banna Skśla af moggabloggi, žaš bara skil ég ekki. Skśli hefur rétt į aš segja sķnar skošanir og žaš var alltaf fyndiš aš sjį trśfólkiš, uppfullt af "kristilegum kęrleika" taka undir hatursbošskapinn - nokkuš sem er žeirra réttur.

Annaš sem er einkenni trśmanna er aš žeir žola illa mįlfrelsi, žeir banna žennan og klippa śt žaš sem hinn segir. Trśarbrögš žola ekki frjįlsa hugsun. Žvķ mišur hafa trśarbrögš enn of sterk ķtök ķ samfélagi okkar. Žaš er ķ skjóli žess sem Skśli er bannašur - žaš er ķ anda žeirra sem telja aš trśarbrögš séu ęšri mannlegum rétti. Ķ anda hins kristilega sišgęšis sem telur aš guš hafi forgang.

Mašurinn vķkur, mįlfrelsiš vķkur, frelsiš vķkur - trśarbrögšin rķkja. Sį sem ekki makkar rétt er bannašur, frjįls skošanaskipti er ógnun viš kristni jafnt sem ķslam.


Móšgandi myndbirtingar

Flest finnum viš innra meš okkur žann kjarna sannfęringar og lķfsgilda, žį grundvallandi vitund sišgęšis og mannlegrar breytni sem viš hvikum ekki frį. Arfur af hjörtum foreldra okkar, numiš af visku mešbręšra okkar, įstargjöf til barnanna okkar. Sś lķfsżn sem gefur lķfinu gildi, sem réttlętir tilveru okkar og fęrir okkur skilning į žvķ hver viš erum.
Viš mörkum okkur skil ķ huganum, drögum lķnu ķ sandi sįlarinnar, og segjum hingaš og ekki lengra. Yfir žessar lķnu fer ég ekki, handan žessara skila lķš ég engum aš vera. Viš finnum hvert um sig žau mörk sem skipta okkur mįli, sem skilgreina okkur og gefa okkur tilverurétt.
Engum skal žvķ undra žaš žótt mönnum sįrni žegar rįšist er aš žessum grunngildum žeirra, žau hędd og lķtilsvirt.
Andśš į ofbeldi
Sjįlfsžekking eykst meš aldrinum, mašur įttar sig į kostum sķnum og göllum og žvķ sem skiptir mann mįli žegar allt kemur til alls. Kjarni lķfsgildanna styrkist og veršur sżnilegri hverjum og einum.
Sjįlfur hef ég įttaš mig į žvķ aš djśpt ķ huga mķnum hvķlir óhagganleg sś sannfęring aš eitt žaš mikilvęgasta ķ lķfinu sé frelsi hvers einstaklings til lķfs og lima, frelsi til hamingju, frelsi til athafna og įsta. Hvers kyns kśgun og misrétti er mér sem eitur ķ beinum, helsi hugmyndakerfa jafnt sem hlekkjar haršstjórans.
Ekkert vekur mér žó jafn mikla óbeit og ofbeldi ķ hvaša mynd sem er, hvort heldur andlegt eša lķkamlegt. Andśš mķn į ofbeldi er ķ raun žaš sem skilgreinir minn innsta sannfęringarkjarna.
Ofbeldiš gert heilagt
Myndbirtingar ofbeldis eru hvarvetna ķ kringum okkur. Fréttir og frįsagnir af ofbeldi eru óžęgilegur raunveruleiki lķfsins en gerir vonandi žaš gagn aš minnka žol okkar gagnvart valdbeitingu og misžyrmingum, enda fer ofbeldi minnkandi ķ samfélagi okkar og reyndar į heimsvķsu lķka, žrįtt fyrir į stundum neikvęšan fréttaflutning.
En eitt er žaš sem sęrir mķna dżpstu vitund meira en nokkuš annaš og žaš er tilbeišsla ofbeldis. Žegar pyntingar og dauši eru gerš aš trśaratriši, réttlętt meš vķsun til einhverra ęšri mįttarvalda, meš tilheyrandi myndbirtingum. Daušadżrkun er einkamįl hvers og eins, svo lengi sem hann gengur ekki į rétt annarra. En aš žurfa aš flagga žessum ósóma, jafnvel af stolti, slķk hegšun vekur meš mér višbjóš.
Sjöfalt ķ yfirstęrš
Öll minnumst viš barnatrśarinnar meš hlżhug, sakleysi bernskunnar žegar jólasveinar gefa ķ skóinn og jesśbarniš liggur ķ jötunni, tįknmyndir alls hins góša ķ lķfinu. Kannski er barnatrśin ęfing žess aš viš getum, sem fulloršiš fólk, veriš sannfęrš um tilvist mannśšar og įstar og réttlętis? Barnatrśna eigum viš öll, meš einum eša öšrum hętti, og flest žroskumst viš frį henni til įbyrgs lķfernis.
Lķfiš er stórkostlegt, įst og gleši, jafnvel sorg og mótlęti eru eldivišur reynslunnar, og börnin, žetta stórkostlega kraftaverk nįttśrunnar, gefa tilverunni gildi. Viš fögnum lķfinu og höldum hįtķšir žvķ til heišurs enda žarf ekki aš leita lengi aš tįknmyndum frjósemis innanum jólatré og pįskaegg.
Ein er žó sś hįtķš, eša vęri nęr aš kalla žaš lįgtķš, žar lķfiš er fjęrri en daušinn er lofsunginn, pķningin dįsömuš og barnatrśin negld į staur.
Andaktugir lesa menn hina listilega skrifušu passķusįlma, ekki til aš glešjast yfir kvešskapnum heldur til aš fagna pķningunni. Stórkostleg myndlist er innblįsin af žjįningum daušastrķšsins og hengd upp ķ helgidóminum mišjum til įtrśnašar. Sjöfalt og ķ yfirstęrš.
Svo er sagt frį žessu ķ fréttum, hér fagna menn daušanum, žar glešjast menn yfir pķningunni, žessir syngja žjįningunni lof, hinir męra sįrin og blóšiš. Traškaš į dżpstu sannfęringu allra ženkjandi manna, grunngildi samfélagsins aš engu höfš.
Aš žjįst og žola
Eilķfar opinberar myndbirtingar žessarar ofbeldisdżrkunar valda mér žjįningum. Aš ég sé móšgašur er vęgt til orša tekiš. En ég žoli žetta, ég lķt undan og vona meš sjįlfum sér aš žessu linni einn daginn. Frelsi til tjįningar er mér dżrmętt og žį um leiš frelsi til aš tjį ašrar skošanir en žęr sem ég tel réttar.
Žvķ fylgir einnig frelsi til aš tjį sig opinberlega, til aš boša sķna trś og sķnar sannfęringar hverjum žeim sem heyra vill, fulloršnum einstaklingum vel aš merkja. Trśboš gagnvart börnum er sišleysa eins og allir sjį.
Žaš er mķn von aš sem flestir frelsist frį žvķ helsi sem žessi daušadżrkun felur ķ sér. Aš einn daginn žyki žaš ekki lengur sjįlfsagt aš fagna pķningu og dauša, aš birta myndir af blęšandi lķkum į opinberum vettvangi, kalla žaš heilagt og finnast žaš gott.

Skólatrśboš ķ skjóli ólöglegrar undanžįguklausu?

Grein sem alžingismašur skrifaši ķ moggann varš tilefni žessarar greinar og įbendingar til umbošsmanns Alžingis (sjį nešst)

Af trśarstarfi ķ skólum 

Höskuldur Žór Žórhallsson alžingismašur skrifar grein undir titlinum “Kristilegt sišgęši og Mannréttindadómstóll Evrópu” ķ Mbl 12. mars sķšastlišinn og fullyršir aš gildandi lög veiti heimild til undanžįgu frį nįmi ķ kristinfręši. Žar er hann vęntanlega aš vķsa til 8. og/eša 35. greinar grunnskólalaga.

Viš nįnari athugun sést aš 8. greinin veitir ekki slķka undanžįgu enda er eingöngu veriš aš veita tķmabundna lausn frį skólasókn, vegna smalamennsku eša ķžróttaferša samkvęmt greinargerš sem fylgdi frumvarpinu į sķnum tķma.

Öšru mįli gegnir meš 35. greinina, žar vęri hugsanlega hęgt aš veita undanžįgu į borš viš žį sem Höskuldur gerir. Hins vegar er žaš ljóst af greinargerš meš frumvarpinu į sķnum tķma aš svo er alls ekki.

Ķ nżlegu frumvarpi menntamįlarįšherra er žaš 15. greinin sem tekur į undanžįgum frį nįmi. Enn er skżrt af greinargeršinni aš ekki er gert rįš fyrir aš börnum sé sleppt viš nįmsžętti į grundvelli skošana foreldra žeirra.

Loks mį benda i į aš nįmsgreinin “Kristin fręši, sišfręši og trśarbragšafręši” (KST) veršur lögš nišur ķ nśverandi mynd samkvęmt frumvarpinu og vandséš hvernig veita eigi undanžįgu frį kristinfręši eftir gildistöku nżrra laga.

Tķu prósent afslįtt af nįmi?
Ķ gildandi ašalnįmskrį er žess ekki getiš aš KST sé valfrjįls nįmsgrein.  Fjallaš er um višbrögš viš fjölmenningu į bls. 7 ķ kafla um KST: “Meš auknum fjölda barna frį ólķkum menningarsvęšum žarf skólinn aš huga aš žvķ, ķ samvinnu viš heimilin, hvernig koma mį til móts viš óskir žeirra og žörf til aš fį fręšslu um eigin trś og menningu. Nżta mį žį möguleika sem blandašur nemendahópur felur ķ sér til aš kynna nemendum ólķka trś, siši og lķfsvišhorf.”

Hér er ekki gert rįš fyrir aš kennt sé ķ ašskildum hópum enda vęri žį ašeins til nįmskrį fyrir einn hópinn.

Ķ višmišunarstundarskrį fį samfélagsgreinar įsamt KST aš mešaltali žrjįr kennslustundir į viku. Ef skipt er til helminga situr hver nemandi ķ 400 kennslustundum ķ KST į nįmsferli sķnum, um žaš bil hįlft įr af tķu įra skyldunįmi. Varla er ętlast til aš börn sleppi hįlfu įri śr nįmi vegna skošana foreldra žeirra?

Sjötta hvert foreldri, gróft reiknaš, er kažólskt, ķslamstrśar, bśddķsti eša trślaust en borgar engu aš sķšur jafn mikiš til reksturs grunnskólans og ašrir foreldrar og į tilkall til jafngóšrar žjónustu börnum sķnum til handa.

Naušsynlegt nįm
Nįm ķ KST er naušsynlegt enda trśarbrögš stór žįttur samfélagsins og mikilvęg ķ lķfi fjölmargra. Kristni er stór hluti menningar okkar og meiri hluti žjóšarinnar er kristinn eša hlišhollur kristni. Žaš er žvķ fullkomlega ešlilegt aš kristnin hafi žyngst vęgi ķ KST.

Į hvaša forsendum eigum viš aš sleppa nemendum viš žessa kennslu, sem er svo naušsynleg til aš viš getum skiliš okkar eigin menningu og fengiš innsżn ķ menningu annarra landa?

Eina įstęšan sem ég sé fyrir žvķ aš veita nemendum undanžįgu frį KST er ef žar fęri fram einhvers konar trśarinnręting. Sjįlfur vildi ég ekki lįta innręta börnum mķnum kristni ķ skólanum og ég geri rįš fyrir žvķ aš Höskuldur vildi sķšur aš börnum hans vęri innrętt trśleysi. En innręting į aušvitaš ekki heima ķ skólastarfi. “Skólinn er fręšslustofnun en ekki trśbošsstofnun...” segir ķ ašalnįmskrį og žaš er žvķ afgreitt mįl trśarleg innręting ķ skólum er enda ekki ķ samręmi viš lög.

Trśarstarf ķ skólum ótękt
Trśboš og annaš trśarstarf į augljóslega ekki heima ķ skólum af żmsum įstęšum. Ein žeirra er sś aš allir hafa rétt į jafngóšri žjónustu en trśarstarf er ašeins ętlaš afmörkušum hópum. Hvorki nįmskrį né lög gera rįš fyrir skólastarfi žar sem sumum er sinnt en öšrum ekki og skólanum vęri žvķ vandi į höndum aš sinna öllum nemendum jafnt eins og žeir eiga kröfu til.

Vęri kirkjuferš skipulögš į skólatķma, hvort sem žaš er į vegum skólans eša annarra, žį žyrfti skólinn einnig aš sinna žeim nemendum sem ekki fęru ķ kirkjuna. Eigi trśboš sér staš ķ skólum, til dęmis sem hluti af KST, žį žyrfti skólinn aš bjóša upp į sömu žjónustu fyrir allar trśar- og lķfsskošanir. Allt skólastarf lżtur nįmskrį sem žyrfti žį aš taka tillit til trśarlegra žįtta meš mismunandi nįmskrįr fyrir mismunandi trśarbrögš og lķfsskošanir.

En žaš sem kemur endanlega ķ veg fyrir aš trśarstarf geti įtt sér staš innan veggja skólans er sś stašreynd aš skólinn žarf žį jafnframt aš hafa vitneskju um trśarafstöšu foreldra. Mannréttindadómstóllinn tekur af skariš meš aš slķkt gangi ekki og sama gera ķslensk lög um verndun persónuuplżsinga.

ES:

Eftir aš hafa lokiš viš žessa grein var mér bent į aš ķ Almenna hluta Ašalnįmskrįr vęri aš finna undanžįguklausu sem hljóšar svona:

"Meš hlišsjón af sérstöšu žessara žįtta, einkum hvaš varšar trśfrelsi, er heimilt aš veita einstökum nemendum undanžįgu frį įkvešnum žįttum skyldunįms." (Ašalnįmskrį grunnskóla 2006, almennur hluti, bls. 26)

Ķ kjölfariš įkvaš ég aš beina žvķ til umbošsmanns Alžingis aš hann kannaši lögmęti žessarar unanžįguklausu Ašalnįmskrįr. Bréf mitt til umbošsmanns, įsamt fleiri skjölum, eru talin upp hér fyrir nešan:

Įbendinging til umbošsmanns Alžingis : http://binntho.is/files/umbi.pdf

Dómur Mannréttindadómstólsins gegn Norska rķkinu : http://binntho.is/files/norskidomur.pdf

Skżrsla Reykavķkurborgar um samstarf skóla og trśfélaga : http://binntho.is/files/rvk_skolar_tru.pdf


Kažólskir velkomnir!

Og reyndar allir ašrir! Ef žiš hafiš gaman aš sagnfręši, sannleika og kažólsku (žrķhyrndur oxķmórónismi) žį endilega kķkjiš į www.vantru.is .


Vinaleiš fęr falleinkunn (birtist ķ Morgunblašinu 11. janśar 2008)

Bęjarrįš Garšabęjar samžykkti voriš 2007 aš leita til sérfręšinga hjį KHĶ til aš “meta réttmęti og gildi vinaleišar” og hafa žeir nś sent frį sér skżrslu en tengingar į hana er aš finna į vefsķšunni blogg.visir.is/binntho.
Skżrsluhöfundar fóru žį leiš aš vinna skżrsluna eingöngu śt frį faglegum sjónarmišum skólastarfs en taka ekki afstöšu til žess hvort aškoma kirkju aš skólastarfi sé réttmęt žegar horft er til almennra laga ķ lżšręšisžjóšfélagi.
Śrskuršur Evrópudómstólsins ķ Strasbourg gegn norska rķkinu viršist žó taka af öll tvķmęli um aš starfsemi trśfélags innan almenns skólakerfis standist ekki almenn mannréttindaįkvęši.
Starfsmenn Žjóškirkjunnar hafa ķtrekaš ķ ręšu og riti stašfest aš vinaleiš sé trśboš og biskupinn taldi hana “sóknarfęri” fyrir kirkjuna. Žaš žarf žvķ heldur ekki aš velkjast ķ vafa um aš  vinaleiš stangist į viš lög um grunnskóla, sišareglur kennara, stjórnarskrį og żmsa žį alžjóšasamninga um mannréttindi sem ķslenska rķkiš er ašili aš.

Farin og hętt
Vinaleiš hófst haustiš 2006 ķ fjórum grunnskólum ķ Garšabę og į Įlftanesi aš frumkvęši sóknarprests. Tveir starfsmenn tóku aš sér aš sinna verkefninu, djįkni og  skólaprestur. Vegna andmęla foreldra var gripiš til žess rįšs ķ tveimur skólanna aš gefa foreldrum kost į aš taka fram sérstaklega ef žeir vildu ekki gefa starfsmönnum vinaleišar fęri į börnum sķnum. Žessari gagnasöfnun var vķsaš til Persónuverndar sem hafši samband viš skólastjóra viškomandi skóla haustiš 2007. Į sama tķma sagši djįkni starfi sķnu lausu og féll vinaleiš žar meš nišur ķ Flataskóla. Skólastjórar Sjįlandsskóla og Hofsstašaskóla viršast hafa įkvešiš aš framlengja ekki starfsemi vinaleišar og er hśn žvķ ekki lengur starfrękt ķ grunnskólum Garšabęjar en skólaprestur starfar enn ķ Įlftanesskóla.

Ekki į forsendum skólastarfs
Fram kemur ķ įšurnefndri skżrslu aš flest jįkvęš ummęli sem féllu ķ vištölum megi rekja til įnęgju meš skólaprestinn sem einstakling enda viršist hann hafa nįš vel til barnanna og starfsmanna skólans. Aš öšru leyti viršist vinaleiš engan veginn standast žęr kröfur sem gera veršur til faglegs skólastarfs. Sś réttlęting sem oft heyrist, aš aškoma Žjóškirkjunnar aš grunnskólum sé į forsendum skólanna, viršist žvķ ekki standast.
Hugmyndafręši vinaleišarinnar er óljós og framkvęmd hennar illa afmörkuš aš mati skżrsluhöfunda. Eigi framhald aš verša į vinaleiš žurfi aš draga fram meš skżrum hętti hver sérstaša hennar sé og meta framhaldiš į grundvelli žess. Höfundar benda į aš sé um hefšbundna sįlgęslu aš ręša eigi hśn heima innan kirkjunnar en verši nišurstašan sś aš vinaleiš taki til vķšara svišs eru višfangsefnin og ešli žjónustunnar žannig aš žau eigi heima hjį žeim ašilum sem žegar sinna slķkri žjónustu innan skólans.
Skżrsluhöfundar gagnrżna einnig ašferšarfręši vinaleišarinnar, žar sé fariš inn į sviš sem ašrir fagašilar sinna žegar en įn fagžekkingar meš žeim afleišingum aš samstarf fagašila innan skólans er ķ hęttu. Ekki eru haldnar skżrslur eša skrįr um vištöl, engin markmiš séu sett fram, engin greining, engin mešferšarįętlun. Fyrst og fremst er um einsleg trśnašarsamtöl aš ręša, jafnvel įn vitneskju foreldra, og skżrsluhöfundar gagnrżna žessa ašferšafręši réttilega.
Spyrja mį hvort ķtrekuš einsleg trśnašarsamtöl um viškvęm mįlefni, įn faglegra forsendna, séu ekki hreinlega hęttuleg börnum.

Vantar įkvöršun og fjįrmagn
Skżrsluhöfundar gagnrżna hvernig stašiš var aš innleišingu vinaleišar. Lögformlegum leišum var ekki sinnt, foreldrarįš og skólanefnd fjöllušu ekki um mįliš fyrirfram og starfsmönnum var tilkynnt um žaš sem oršnum hlut. Skżrsluhöfundar benda į aš žar sem vinaleiš sé ekki hluti af lögbošinni žjónustu skóla sé naušsynlegt aš sveitarfélög taki formlega afstöšu til žess hvort žjónustan skuli veitt.
Um leiš žurfi aš taka afstöšu til kostnašar. Skólaprestur er mjög dżr į męlikvarša skólastarfs enda eru byrjunarlaun hans um žaš bil žrefalt hęrri byrjunarlaunum kennara sem žó er fagmenntašur til starfa meš börnum. Fram kemur ķ skżrslunni aš hörš andstaša sé innan skólanna gegn žvķ aš greiša kostnašinn enda žurfi žį aš skerša ašra žjónustu.
Vinaleiš ķ Garšabę var fjįrmögnuš aš mestu leyti meš framlagi eins foreldris en auk žess lagši kirkjan til fjįrmagn auk sveitarfélagsins Įlftaness. Komi til framhalds į starfsemi vinaleišar er ljóst aš sveitarstjórnir žurfa aš taka formlega afstöšu til hennar og jafnframt aš tryggja fjįrveitingar.

Enginn grundvöllur
Skżrsluhöfundar męla ekki meš framhaldi į starfsemi vinaleišar en segja ķ lokaorši aš brżnt sé aš hagsmunaašilar “ręši og taki afstöšu til žess hvort réttmętt sé aš kirkjan komi aš skólastarfi” en fallist menn į žaš žurfi aš fara fram “hreinskiptin skošanaskipti um hugmyndafręši, markmiš og leišir meš starfinu.”
Af lestri skżrslunnar mį sjį aš vinaleiš er klśšur og best fęri į žvķ aš henni vęri hętt meš öllu, žó ekki sé nema vegna barnanna sjįlfra.


Nżjatestamentisfręši ķ HĶ erfišasta akademķska nįm sem hęgt er aš fara ķ segir gušfręšinemi.

Žetta finnst mér mjög trślegt og ekki dettur mér ķ hug aš rengja orš gušfręšlingsins enda į hann skiliš alla samśš mķna. Hįskólanįm er ekki aušvelt eins og žeir vita sem reynt hafa. Hvort eitthvaš eitt sé erfišara en annaš er erfitt aš segja, sumt hentar einum betur en öšrum. En hvaš žarf til aš gera eitthvaš aš “erfišasta akademķska nįmi” sem hęgt er aš fara ķ?

 

Sjįlfur er ég ekki mikill nįmsmašur eins og sést af žvķ aš ég sit og skrifa žennan pistil ķ minni “skrifstofu” meš fartölvuna į stżrinu į Caterpillar 962H – žvķ mišur ekki kominn meš internettengingu žar ennžį! Alvöru nįmsmenn fį aušvitaš góšar grįšur og vel launaša innivinnu ž.a. ekki telst ég til žess hóps.

 

Reyndar įkvaš ég aš skella mér ķ skóla ķ haust, svona aukalega viš minn 11 tķma vinnudag, og tók 20 einingar fyrir jól (15 ķ sagnfręši, 5 ķ kennslufręši) meš mešaleinkunn 8,5. Ekki fannst mér žetta neitt įtakanlega erfitt enda hvort tveggja mikil įhugamįl hjį mér. Hérna įšur fyrr var ég meira raunvķsindalega sinnašur, tók įfanga ķ stęršfręši, efnafręši, ešlisfręši, lķffręši, lķffęrafręši, jaršfręši, forritun og gekk stundum vel en stundum illa. Žį fannst mér sumt mjög erfitt enda ķ raun ekki meš mikinn įhuga į nįmsefninu en 109 einingar og eitt BSc próf var nś samt įrangurinn af strešinu. Nśna eru einingarnar oršnar 129 og ašrar 15 bętast vonandi viš ķ vor. Einhvern tķmann hlżt ég aš nį upp ķ mastersgrįšu eša jafnvel doktorinn įšur en ég lendi į elliheimili.

 

En erfišasti įfangi sem ég hef lent ķ var lķtill og ómerkilegur kśrs, almennt kallašur “fķlan” en heitir réttu nafni Heimspekileg forspjallsvķsindi. Nś hlęja kannski einhverjir, “fķlan” er leišinleg skylda en varla alvöru įfangi. En mér fannst žetta ótrślega erfitt vegna žess aš ég uppgötvaši įhuga į efninu en um leiš aš ég hugsaši ekki rétt. Hugsanahįttur minn var nišurnjörvašur ķ raunvķsindum og tölvuhugsun og hreinlega réš ekki viš heimspekileg įlitamįl og vangaveltur. Ég žurfti aš endurtengja hugsanavķrana ķ hausnum og žaš kostaši įtök og mikla erfišleika.

 

Žannig aš ég skil vel gušfręšinginn sem kvartar undan nįmi ķ gušfręšideild HĶ. Žar er nefnilega krafist ótrślegra hugarleikfimięfinga – akademķskt nįm į forsendum trśarlegra kennisetninga. Žetta er oxżmórónismi sem hver mašur sér aš gengur ekki upp, heilinn ķ heilbrigšum einstaklingi hlżtur aš engjast sundur og saman į mešan veriš er aš tengja hugsanaapparatiš upp į nżtt og bśa til “gušfręšilegu” tengingarnar sem leyfa mönnum aš vera hvort tveggja ķ senn: Fręšimenn ķ nżjatestamentisfręšum og trśašir kristnir.

 

Gušfręši ķ HĶ hefur alltaf minnt mig į söguna af žvķ žegar umdeildur en įhrifamikill stjórnmįlamašur réš sér heimspeking sem upplżsingafulltrśa. Nś žarf hann ekki aš ljśga lengur, sögšu menn, hann lętur bara heimspekinginn breyta sannleikanum. Gušfręšingur hefši veriš enn betri.

 

Gušfręšideild Hįskólans ķ Kaupmannahöfn er ekki undir žennan hattinn seld. Ég er mikiš aš spį ķ aš skella mér žangaš ķ haust ķ master ķ nżjatestamentisfręšum enda starfa žar tveir fremstu fręšimenn į žvķ sviši, Thomas L. Thompson og Niels Peter Lemche. Žeirra nįlgun er eingöngu fręšileg, kristni kemur žeim ekki viš nema sem rannsóknarefni. Žannig er alvöru akademķsk fręšimennska.


Aš trśa žvķ ótrślegasta įn raka er hlęgilegt. Skyldi fólkiš vita af žessu?

Ótrślegasta birtingarform žeirrar sjįlfviljugu blekkingar sem heitir trś er hin kristna sköpunarhyggja. Žaš er illskiljanlegt aš fulloršiš fólk skuli trśa į jafn mikla vitleysu, svipaš og aš trśa į jólasveininn. Reyndar er sköpunin forsenda kristinna kennisetninga ž.a. žaš er kannski ekki viš öšru aš bśast ķ samfélagi sem rķkisstyrkir blekkingarmeistarana. Žeir sem lįta plata sig, en eru kannski sęmilega greindir eša rökfastir, hljóta aš komast aš žeirri nišurstöšu aš sköpunin sé naušsynleg forsenda kristninnar. Sķšan er žaš spurning um aš velja - heilbrigša skynsemi eša dogmatķska sköpunarhyggju.

Eitt žaš fyrsta sem sköpunarsinnar verša aš hętta aš skilja eša taka mark į eru vķsindin. Algengasta ašferšin er sś aš draga fram hinar og žessar vķsindalegar kenningar sem hafa reynst vitlausar, eša sem eru ekki enn nógu góšar, og hafa žar meš afsannaš alla vķsindalega hugsun!Reynar er mjög algengt aš fólk rugli saman vķsindalegri žekkingu vs. vķsindalegri ašferšafręši. Žekking hvers tķma er ekki endanleg en vķsindaleg ašferšarfręši er eina leišin til aš komast aš hinu raunverulega. Svo finnst mér óvarlegt af žér aš segja aš eitthvaš sé "vķsindalega sannaš".

Vķsindin og vķsindaleg ašferšarfręši er mjög ungt fyrirbęri, segjum aš upphafiš sé hjį Njśton og Cartesķusi fyrir um 300 įrum. Alveg sķšan žį hefur vķsindaleg ašferšarfręši sannaš sig aftur og aftur og aftur og aftur. En vķsindalegar kenningar hafa oft veriš bölvaš bull. Til dęmis sś jaršfręšikenning aš meginlöndin vęru kjurr en hreyfšust upp og nišur. Rökrétt į sķnum tķma en afskrifaš ķ dag.

En vķsindaleg ašferšarfręši, sem byggist į žeirri kenningu aš allt sé skżranlegt meš vķsindum śt frį vķsindalegum forsendum, hefur skapaš heimsmynd sem er svo ótrślega miklu flóknari og margreytilegri ķ alla staši en nokkurn hefši óraš fyrir žegar biblķan var skrifuš og allt žar til į allra sķšustu öldum. Hér gildir engu hvort viš skošum allra smęstu einingar efnisins eša žęr allra stęrstu, hvort viš tökum ešlisfręši eša efnafręši eša efnisfręši eša lķfvķsindin öll. Heimurinn er ótrślega grķšarlega miklu flóknari en menn töldu og allt žetta höfum viš uppgötvaš meš vķsindalegri ašferšarfręši.

Sumt er enn utan fęris vķsindanna, er einfaldlega of flókiš til aš festa hendur į meš nśverandi žekkingu žótt eitthvaš miši įleišis. Til dęmis mannsheilinn og žetta furšulega fyrirbęri mešvitund sem viršist vera eitthvert žaš flóknasta sem til er. Ķ einum mannsheila eru fleiri mögulegar leišir fyririr taugaboš aš fara frį einum enda til annars en eru frumeindir ķ alheiminum. Žaš sem gerist ķ žessum eina mannsheila er af sömu af stęršargrįšu og allur tölvubśnašur heimsins samanlagt (žetta var reyndar įętlaš fyrir nokkrum įrum, allar tölvur heimsins gętu veriš farnar aš nį samanlagšri heilastarfsemi tveggja einstaklinga, og žį er ašeins įtt viš margbreytileika ķ raflögnum, ekki margbreytileika ķ starfsemi sem er ķ vęntanlega miklu meiri).

Vķsindaleg ašferšarfręši hefur skapaš žann heim sem viš žekkjum ķ dag. Įn hennar engin išnbylting, engin tölvubylting. Ekkert internet, ekkert rafmagn, engir bķlar, engin nśtķma sjśkrahśs, engin žęgileg innivinna. Įšur vann ég sem forritari og tölvukall, nśna vinn į hjólaskóflu, hvorki hśn né tölvurnar vęru til įn vķsindalegrar ašferšarfręši.

Žaš sem mér finnst furšulegast viš hugsunarhįtt sköpunarsinna, og jafnvel allra kristinna, er aš žeir viršist ekki hafa hugarflug til aš skilja hvaš žeir ķ raun trśa į. Ef žaš vęri rétt aš guš hafi skapaš heiminn žį er guš svo grķšarlega ótrślegt fyrirbęri aš engin orš nį aš lżsa žvķ. Öll okkar žekkingarleit sķšustu 300 įrin meš vķsindalegri ašferšarfręši er eins og barnaleikur, eins og aš klóra ķ mįlninguna į hśsi raunveruleikans.

Guš vęri nįnast óendanlega flókinn og tilvist hans óendanlega ólķkleg. Samt helda menn žessu fram įn žess aš falla bókstaflega ķ stafi yfir žvķ aš lįta sér detta annaš eins ķ hug, eins og žetta sé eitthvaš sjįlfsagt. Mörgum finnast kenningar skammtafręšinnar illskiljanlegar og margt žar ganga į móti almennri skynsemi. Guš slęr almenna skynsemi kalda og veršur aldrei skiljanlegur.

Ef guš er til žį er heimurinn svo geigvęnlega flóknari en viš höldum aš žaš er eiginlega ekki hęgt aš lżsa žvķ. Kenningin um guš vęri ótrślegasta og ólķklegasta kenning sem hęgt vęri aš setja fram. Samt gera menn žaš, kannski įn žess aš įtta žig į žvķ sem žś eru aš segja? Kannski skilja žeir žetta ekki? Halda einhverju fram sem žeir vita ekki hvaš er?

Į hvaša rökum eša forsendum byggir žeir kenningu žķna? Hvar eru sönnunargögn žessarar alheimsbyltandi heimsmyndar sem žeir heldur fram?

Heimsmynd nśtķmans er žróuš meš vķsindalegri ašferšarfręši. Öfugt viš žaš sem flestir halda žį er ekkert, akkśrat ekkert, sem hęgt er aš sjį frį jöršu nišri įn sjónauka sem bendir til žess aš jöršin sé į hreyfingu. Jaršmišjukenningin er hin ešlilega nišurstaša fornaldar og mišalda. Brśnó og Kópernķkus settu sólmišjukenningar sķnar fram jafnvel į trśarlegum forsendum frekar en vķsindalegum (einkum Brśnó) en stjórnuskošanir Galķleós fęršu frekari rök fyrir henni žó žau vęru ekki óyggjandi. Žegar sķšan Tycho Brahe ętaši aš afsanna sólmišjukenninguna meš vķsindalegum athugunum réš hann ekki viš stęršfręšina og fékk Kepler til aš reikna fyrir sig. 

Kepler uppgötvaši aš śtreikningarnir gengu einmitt best upp meš sólmišju + sporbaug. Žar meš voru komin mjög sterk rök fyrir sólmišjukenningunni en fram aš Kepler voru ķ raun engin óyggjandi rök meš henni. En engum datt ķ hug aš stjörnurnar vęru eins langt ķ burtu og žęr eru, smįm saman uppgötvušu menn aš flestar žeirra vęru ótrślega langt ķ burtu en engan óraši fyrir fjarlęgšum į borš viš žęr sem eru ķ vetrarbrautinni. Žaš er ekki fyrr en meš Hubble, viš upphaf 20. aldar, sem menn fara aš gruna aš til séu ašrar vetrarbrautir og menn fara aš skynja hina raunverulegu óravķdd geimsins - og smęš okkar.

Žessi heimsmynd stjörnufręšinnar er studd grķšarlega mörgum athugunum og śtreikningum. Žaš er ekki sjįlfgefiš aš hśn sé hin endanlega og eina sanna heimsmynd en žaš er miklu fleira sem styšur hana ķ öllu žvķ sem viš žekkjum ķ dag heldur sem męlir į móti. Žessi heimsmynd er grķšarleg ķ ótrśleika sķnum mišaš viš jaršmišjukenningar mišalda. Hśn er samt eins og rykkorn ķ samanburši viš gušmišjukenningu biblķunnar. Sś kenning hefur engin haldbęr rök į bak viš sig. Žaš heldur enginn henni fram ķ alvöru sem gerir sér grein fyrir žvķ hversu ótrślega miklu ólķklegri sś kenning er mišaš viš allar ašrar. Engar męlinišurstöšur, engar kenningar leiddar fram meš vķsindalegri ašferšarfręši, engar tilgįtur um sennilegar orsakir og afleišingar. Bara eitt stórt alheimssvarthol sem heitir guš.

Guš er sś ótrulegasta kenning sem hęgt er aš koma fram meš til skżringar į nokkrum hlut. Hśn er žar aš auki óžörf, viš höfum nóg af öšrum skżringum og mjög öfluga leiš til aš finna fleiri. Loks eru engar stašreyndir sem styšja hana į nokkurn hįtt.  Žessar žrjįr stašreyndir, ž.e. guš er meš ólķkindum ótrślegur, óžarfur og įn sönnunargagna, gerir žaš aš verkum aš allar tilraunir til aš skżra eitthvaš śt frį guši, eša halda einhverju fram ķ tengslum viš guš eša um guš eins og mašur viti eitthvaš um hann, eru ķ raun hlęgilegar.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband